Leescollege: poëzie

Zoals ik aan het begin van deze maand aankondigde wil ik regelmatig informatieve blogposts schrijven met betrekking tot boeken en literatuur. Aangezien gisteren de poëzieweek is begonnen, leek het mij leuk om met dit moeilijke onderwerp te beginnen. Wat maakt een gedicht tot een gedicht en wat wordt er bedoeld met de term poëzie?
Om met de deur in huis te vallen: ik kan geen eenduidig antwoord geven op deze vragen. Poëzie is een breed begrip, al zou ik er een boek over schrijven dan zou ik nog niet toekomen aan alles wat onder de dichtkunst valt. Poëzie is namelijk al eeuwen oud en de manier waarop gedichten worden geschreven verandert constant. Zo is er al een groot verschil met de poëzie in de eerste helft van de twintigste eeuw en de gedichten in de tweede helft van diezelfde eeuw. Laat staan wat dan het verschil is met de taalkunsten van bijvoorbeeld de Grieken of Romeinen. Toch ga ik aan de hand van een paar basiskenmerken proberen duidelijk te maken hoe we (hedendaagse) poëzie van proza kunnen onderscheiden.

Een stem

In een roman is er meestal sprake van meerdere stemmen. Zo is er een verteller en gaan personages vaak met elkaar in dialoog. In een gedicht is er meestal maar één stem. Zo kan er sprake zijn van een lyrisch ik, de dichter richt dan zijn emoties in de ik-vorm aan een (fictief) jij-persoon en deze antwoord niet terug. We moeten het doen met de uitingen van de dichter.

Klank en ritme

Klank en ritme zijn in poëzie veel belangrijker dan in proza. Voor het schrift en ook nog voor de boekdrukkunst bleven gedichten namelijk bestaan via mondelinge overlevering. Voor zowel de voordrager als het publiek zorgde klank, ritme en herhaling ervoor dat het vers gemakkelijker te onthouden was. Denk bij klank aan rijm, maar dat is meer dan het eindrijm dat we bij sinterklaasgedichten gebruiken. Heel veel gedichten vandaag de dag hebben zelfs geen eindrijm meer. Deze term is het beste samen te vatten als een klankovereenkomst. Zo is alliteratie één van de vele rijmvormen. Hierbij komen de beginmedeklinkers van beklemtoonde lettergrepen overeen. Denk bijvoorbeeld aan “de donkere dagen voor kerst.”
Door ritme kan er een metrum ontstaan, dit is een vaste combinatie van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepen. In de Nederlandse poëzie is het jambe het bekendste metrum en bestaat uit onbeklemtoonde lettergreep die wordt gevolgd door een beklemtoonde.

Enjambement

Dit is misschien wel het meest herkenbare aan een gedicht: afgebroken zinnen die doorlopen op een andere versregel. Dit kan verschillende redenen hebben, denk aan het benadrukken van rijm of om ritme te behouden. Laten we een stukje uit Dikkertje Dap als voorbeeld nemen.

Dikkertje Dap klom op de trap
‘s morgens vroeg om kwart over zeven
om de giraf een klontje te geven.

Er ontstaat hier dus eindrijm (‘zeven’ en ‘geven’), doordat de zin wordt afgebroken en op de volgende versregel doorloopt.

Wat is poëzie voor mij?

Ik heb er verschillende boeken over gelezen, ik heb colleges gevolgd met betrekking tot poëzie, ik heb regelmatig tot in de late uurtjes gedichten geanalyseerd en toch kan ik er nog steeds geen vinger opleggen. De ene docent zei dat poëzie poëzie is als het zo wordt genoemd, de ander had het over het doorbreken van het primaire taalsysteem. Ik denk dat ik een gedicht voor mezelf zou omschrijven als een tekst die afwijkt van onze dagelijkse taal door middel van stijlfiguren en daardoor op meerdere manieren te interpreteren is, maar bovenal moet het me daardoor emotioneel raken.

Een gedicht is zoveel meer

Wat ik heb geschreven is maar een minideel van wat poëzie kan zijn. Er zijn enorm veel stijlfiguren, er zijn enorm veel vormen van gedichten. Je zou het bijna eindeloos kunnen noemen. Mocht je meer willen weten dan heeft Google natuurlijk veel antwoorden, maar er zijn ook genoeg boeken over geschreven. Zo besteed bijvoorbeeld Literair mechaniek van Erica van boven en Gillis Dorleijn veel aandacht aan poëzie naast proza.

Ik heb deze blogpost leescollege genoemd en colleges hoor je af te sluiten met de vraag: zijn er nog vragen?

Dit vind je misschien ook leuk...

7 reacties

  1. Lalagè schreef:

    Heel leuk, zo’n college, daar wil ik wel meer van :) Blog je ook weleens over gedichtenbundels? Ik kan het me zo snel niet herinneren, maar zou het graag lezen. Zelf bak ik er maar wat van met een paar citaten en een leeservaring, dus dan is het altijd boeiend om te zien hoe anderen dat doen. Bovendien zou ik graag meer poëzietips zien van medebloggers.

  2. Tineke schreef:

    Vragen? Ja, wanneer is het volgende college?

  3. Saartje schreef:

    Originele blogpost! Ik lees zelf veel te weinig poëzie. Ik kies er altijd slechte bundels uit en dan wil ik het eerstvolgende jaar weer niets lezen van poëzie. Ik hou wel van de sonnetten van Shakespeare.

  4. Paul schreef:

    Ik vind het verschrikkelijk, maar poezië heb ik nooit echt kunnen waarderen. Ik heb het meerdere keren geprobeerd (o.a. een bundel van Enquist, die ik als schrijfster geweldig vind), maar het klikt niet. Ik zag laatst dat Tim Hoffman van BNN een dichtbundel heeft gepubliceerd die zowaar op 2 staat in de best verkochte boeken lijst… misschien moet ik dat nog eens proberen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.